اعمال و كردار خود رسيده‌اند » و بايد آنان از سر گذشت اين ملل ، درس عبرت بگيرند . خداوند بخشاينده و كيفرده گروهى از دانشمندان كلام « 1 » و مفسران جملهء « وَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ عَلَى ظُلْمِهِمْ ؛ پروردگار تو در مورد مردم داراى آمرزش است ؛ در حالى كه آنان ستم مىكنند » را دليل بر آن گرفته‌اند كه تمام گناهان - اعم از بزرگ وكوچك - هر چند مرتكب آن راه توبه را پيش نگيرد ، قابل عفو است ؛ زيرا جملهء « على ظلمهم » روشنگر حال آنان است ؛ يعنى آنان با اين كه ظالم و گناه‌كارند ، آمرزش خدا شامل حال آنها نيز مىگردد . اين نوع تعبير در زبان عرب زياد است ؛ مثلًا مىگويند : « أَنا أوده على غدره ؛ من فلانى را با آن كه با من از در حيله وارد مىشود دوست دارم » . فقط از ميان گناهان ، يك گناه قابل بخشش نيست و آن شرك به خداست كه به تصريح آيهء زير بدون توبه و بازگشت از آن قابل بخشش نمىباشد چنان كه مىفرمايد : « إِنَّ اللَّهَ لايَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ . . . ؛ « 2 » خداوند گناه شرك را نمىبخشد » . « 3 » عقل نيز مويد اين مطلب است ؛ زيرا عفو و بخشش حق ويژهء خداست در اين صورت هيچ مانعى ندارد كه صاحب حق در موارد مخصوصى براى يك سلسله مصالح از تقصير گناه‌كاران بگذرد و در آيهء ديگر به اين حق اشاره كرده و مىفرمايد : « إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزيزُ الْحَكِيمُ ؛

--> ( 1 ) . كشف المراد ، ص 262 ؛ قوشجى ، شرح تجريد ، ص 1 - / 5 . ( 2 ) . نساء ( 4 ) آيهء 48 . ( 3 ) . كشاف ، ج 2 ، ص 159 ؛ مجمع البيان ، ج 3 .